Phản ứng tại chỗ tiêm: sưng, đau, nổi cục

Sưng đau tại chỗ tiêm là phản ứng thường gặp nhất.

Nhưng cách xử lý sai — nhất là đắp lá và bôi thuốc lạ — là nguyên nhân phổ biến khiến phản ứng nhẹ thành nhiễm trùng nặng.

Biểu hiện thường gặp

• Đau khi chạm vào hoặc khi cử động.
• Sưng nhẹ, đỏ nhẹ quanh chỗ tiêm.
• Nổi cục cứng nhỏ dưới da.
• Nặng tay, khó giơ tay lên trong một hai ngày.
• Hơi ngứa khi đang lành.

Thường hết trong vài ngày. Cục cứng nhỏ có thể lâu hơn nhưng vẫn tự tan dần.

Cách chăm sóc đúng

• Giữ chỗ tiêm sạch và khô.
• Chườm mát nhẹ nhàng trong những ngày đầu — dùng khăn sạch thấm nước mát, không đặt đá trực tiếp lên da.
• Hỏi nhân viên y tế — tuỳ trường hợp có thể có hướng dẫn khác.
• Cử động tay nhẹ nhàng — thường giúp đỡ đau hơn là giữ yên hoàn toàn.
• Mặc quần áo rộng, không cọ vào chỗ tiêm.
• Không nằm đè lên bên tiêm.
• Tắm bình thường — không chà xát chỗ tiêm.

Những việc tuyệt đối không làm

• Không đắp lá, đắp khoai, đắp bã trầu.
• Không bôi dầu, bôi mỡ trăn, bôi thuốc lạ.
• Không rắc bột, không đắp thuốc dân gian.
• Không xoa bóp mạnh, không day mạnh.
• Không chườm nóng trừ khi được hướng dẫn.
• Không chích, không nặn cục cứng.
• Không băng kín chặt.
• Không tự dùng kháng sinh bôi hay uống.
• Không dán cao, không dán miếng dán không rõ nguồn gốc.

Đây là những việc khiến phản ứng nhẹ thành nhiễm trùng — và rất hay xảy ra.

Về cục cứng

• Nổi cục cứng nhỏ là phản ứng thường gặp.
• Thường tự tan dần — có thể mất vài tuần.
• Không chích, không nặn.
• Không xoa bóp mạnh.
• Chỉ cần theo dõi — nếu nhỏ dần thì không đáng lo.
• Báo y tế nếu cục to lên, nóng đỏ, đau tăng, chảy dịch.

Với trẻ nhỏ

• Trẻ có thể khóc khi bị chạm vào chỗ tiêm — bế nhẹ nhàng, tránh chạm.
• Mặc đồ rộng.
• Không để trẻ gãi — cắt móng tay ngắn.
• Chú ý khi tắm và thay đồ.
• Nếu trẻ không chịu cử động chân tay bên tiêm kéo dài — đi khám.
• Nếu tiêm ở đùi — chú ý khi thay tã.

Khi nào cần đi khám

• Sưng nóng đỏ lan rộng ra xung quanh.
• Đau tăng lên thay vì giảm dần.
• Chảy dịch, chảy mủ.
• Có mùi hôi.
• Kèm sốt.
• Vệt đỏ chạy từ chỗ tiêm lên — cần khám gấp.
• Không đỡ sau nhiều ngày.
• Cục cứng to lên thay vì nhỏ dần.
• Tê bì, yếu tay kéo dài.
• Trẻ không cử động được chi bên tiêm.

Vì sao chỗ tiêm lại sưng đau

• Kim đi qua da và cơ — tự nó đã gây một chút tổn thương nhỏ.
• Cơ thể phản ứng tại chỗ — máu dồn tới nhiều hơn, gây đỏ và ấm.
• Đây là phản ứng bình thường, không phải dấu hiệu tiêm sai.
• Mức độ khác nhau giữa từng người và từng loại vắc xin.
• Tiêm vào cơ thường đau hơn tiêm dưới da — nhưng đó là kỹ thuật đúng với loại đó.

Phân biệt với nhiễm trùng

Phòng ngừa

• Chọn cơ sở tiêm bảo đảm vệ sinh.
• Giữ chỗ tiêm sạch và khô.
• Không chạm tay bẩn vào.
• Không đắp bất cứ thứ gì lên.
• Không để trẻ gãi.
• Rửa tay trước khi chăm sóc chỗ tiêm.

Với người làm việc tay chân

• Tay bên tiêm có thể đau và yếu hơn trong một hai ngày.
• Tránh mang vác nặng bằng tay bên tiêm trong ngày đầu.
• Nếu công việc phải dùng tay nhiều — cân nhắc tiêm vào tay không thuận, hỏi nhân viên y tế.
• Sắp xếp tiêm vào cuối ngày hoặc trước ngày nghỉ nếu được.
• Vẫn nên cử động nhẹ nhàng — không giữ tay bất động hoàn toàn.

Về việc tiêm ở vị trí nào

• Nhân viên y tế chọn vị trí phù hợp tuỳ loại vắc xin và tuổi.
• Trẻ nhỏ thường tiêm ở đùi, trẻ lớn và người lớn thường ở cánh tay.
• Nếu tiêm nhiều mũi — ở các vị trí khác nhau để dễ theo dõi.
• Ghi nhớ mũi nào tiêm ở đâu — hữu ích khi báo phản ứng.

Ghi lại

• Sưng đau mức độ nào, kéo dài bao lâu.
• Có nổi cục không, bao lâu thì tan.
• Ghi vào sổ tiêm.
• Chụp ảnh nếu sưng nhiều — hữu ích khi báo y tế.
• Báo nhân viên y tế ở lần tiêm sau.

Điều đáng nhớ

Ba ý:

1. Tuyệt đối không đắp lá hay bôi thuốc lạ lên chỗ tiêm — đây là nguyên nhân phổ biến gây nhiễm trùng.
2. Cử động tay nhẹ nhàng thường giúp đỡ đau hơn là giữ yên hoàn toàn.
3. Đau tăng lên thay vì giảm dần là dấu hiệu cần đi khám.

Câu hỏi thường gặp